1931'de kapılarını açan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 95. yaşını kutluyor. Bağımsızlık ve fiyat istikrarı odaklı çalışmalarıyla öne çıkan kurum, güçlü teknik altyapısı ve deneyimli kadrosu ile görevini sürdürmektedir.
Birinci Dünya Savaşı sonrası dönemde ülkelerin para politikalarını bağımsız olarak belirleme eğilimi ve Kurtuluş Savaşı ile kazanılan siyasi özgürlüğün ekonomik alana yansıtılma isteği, Türkiye'de bir merkez bankası kurulması fikrini hızlandırdı. Bu konunun ilk kez gündeme geldiği 1923 İzmir İktisat Kongresi'nde, ulusal bir devlet bankası oluşturulması üzerinde durulmuştu.
Merkez bankası çalışmalarının hukuki zeminini oluşturma süreci 1927'de dönemin Maliye Bakanı Abdülhalik Renda'nın sunduğu tasarıyla ilerledi. Kuruluş aşamasında uluslararası deneyimlerden faydalanmak amacıyla Hollanda Merkez Bankası Başkanı Dr. Gerard Vissering Türkiye'ye davet edildi. Vissering'in hazırladığı rapor, hükümetten bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğine vurgu yaptı. Bir yıl sonra gelen İtalyan uzman Kont Volpi de liranın istikrarı için bu yapının şart olduğunu belirtti.
Lozan Üniversitesi'nden Prof. Leon Morf'un katkılarıyla hazırlanan yasa tasarısı, TBMM tarafından 11 Haziran 1930'da kabul edilerek 1715 sayılı kanunla Resmi Gazete'de yayımlandı. Dağınık olan para ve kredi işlevlerinin tek çatı altında toplanmasının ardından TCMB, 3 Ekim 1931'de resmen hizmet vermeye başladı.
1940'lı yıllarda İkinci Dünya Savaşı'nın etkileriyle kamu açıklarının finansmanında merkezi rol üstlenen banka, 1950'lerde büyüme hedefleri için kaynak sağladı. Bu dönemde 1955'te banknot matbaasının kurulması ve 1958'de yerli para basımının başlaması önemli adımlar oldu. 1960'larda planlı ekonomiye geçişle birlikte genişlemeci politikalar izlendi ve kambiyo kontrolü büyük ölçüde TCMB'ye devredildi.
1970'te kabul edilen 1211 sayılı kanun, bankanın yapısında köklü değişikliklere gitti. Sermaye artırıldı, 'Guvernörlük' unvanı getirildi ve ilk defa Naim Talu bu göreve atandı. İdare Meclisi yerine Yönetim Komitesi ve Banka Meclisi oluşturulurken, Hazine'ye verilebilecek avans limiti de bütçenin yüzde 15'i olarak belirlendi.
1980'lerdeki yapısal dönüşüm, TCMB için yeni bir dönem başlattı. 24 Ocak kararlarıyla finansal serbestleşme sağlandı, faizler piyasa koşullarına bırakıldı ve sabit kur rejimi terk edildi. 1983'te döviz rezervi yönetimi, 1987'de açık piyasa işlemleri yetkisi bankaya geçti. 1989'da liranın konvertibl ilan edilmesiyle esnek kur rejimine geçildi ve 1990'da ilk para programı kamuoyuyla paylaşıldı.
1994'te Hazine'nin banka kaynaklarını kullanımına sınırlama getirilirken, 1997 protokolüyle 1998'den itibaren kısa vadeli avans yasağı kesinleşti. 2001 krizi sonrası yapılan anayasal ve yasal düzenlemelerle fiyat istikrarı TCMB'nin temel amacı olarak tanımlandı. Banka, araç bağımsızlığına kavuştu, kamu finansmanı desteği yasaklandı ve Para Politikası Kurulu (PPK) kuruldu.
2002'de örtük, 2006'da ise açık enflasyon hedeflemesi rejimine geçildi. Bu süreçte kurumsal altyapı güçlendirildi, İletişim Genel Müdürlüğü kuruldu ve PPK toplantı takvimi şeffaflık amacıyla yayımlanmaya başlandı. 2005'te liranın üzerindeki sıfırlar atılarak Yeni Türk Lirası'na geçildi, 2009'da ise 'yeni' ifadesi kaldırıldı.
1211 sayılı kanuna göre TCMB hisse senetleri dört sınıfa ayrılırken, sermayenin büyük çoğunluğu Hazine'ye aittir. Kuruluşundan bu yana 27 farklı başkanın görev yaptığı Merkez Bankası, ilk başkanı Selahattin Çam'dan günümüzdeki başkan Dr. Yaşar Fatih Karahan'a uzanan süreçte, nitelikli kadrosu ve güçlü teknik kapasitesiyle fiyat istikrarını koruma misyonunu sürdürmektedir.
