Dil, kültür ve ulusal kimlik konularındaki özgün görüşleriyle Türk entelektüel tarihine damga vuran Ziya Gökalp, 'Kızıl Elma' ve 'Türkçülüğün Esasları' gibi başyapıtlarıyla anılmaya devam ediyor. Türkçülük hareketinin öncülerinden olan Gökalp, aramızdan ayrılışının 102. yıldönümünde saygıyla yad ediliyor.
23 Mart 1876 tarihinde Diyarbakır’da dünyaya gelen Ziya Gökalp, asıl adı Mehmet Ziya olan bir aydındı. 1911 yılından itibaren edebi kimliğini 'Gökalp' soyadıyla pekiştiren düşünür, eğitim hayatına 1886’da Rüştiye-i Askeriyye’de başladı ve bu süreçte babasını kaybetti. Geleneksel İslam ilimlerinde amcası Müderris Hacı Hasip Bey’den ders alan Gökalp, liseli yıllarında İstanbul ile Diyarbakır arasında mekik dokudu. 1896’da İstanbul’a yerleşen yazar, Mülkiye Baytar Mekteb-i Alisi’ne kayıt yaptırarak Fransızca, Arapça ve Farsça eğitim aldı.
Dönemin siyasi atmosferinin etkisiyle İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne katılan Gökalp, muhalif faaliyetleri nedeniyle 1898 ve 1900 yıllarında tutuklanarak hapiste kaldı. 1900’de amcasının kızı Vecihe Hanım ile evlenen yazar, kısa süreli memuriyetlerin ardından 1911’de Selanik’te Türkiye’nin ilk sosyoloji derslerini veren isim oldu. Balkan Savaşları nedeniyle İstanbul’a dönen Gökalp, 1912 seçimlerinde Ergani milletvekili seçildi; ancak meclisin dağıtılması üzerine Darülfünun’da sosyoloji profesörlüğüne geçti.
Ömer Seyfettin ve Ali Canip Yöntem ile birlikte 'Genç Kalemler' dergisinde yayın yapan Gökalp, 'Yeni Lisan' hareketinin öncülerinden oldu. Dilde sadeleşme ve şiirde hece ölçüsünü savunan edebiyatçı, sanatı halka mal etme felsefesiyle hareket etti. İlk dönemde pek çok takma ad kullanan Gökalp, 1911’de yayımlanan 'Altın Destan' şiirinden itibaren 'Gök Alp' imzasını benimsedi. Toplumu ruhsal ve duygusal olarak bir inkılaba hazırlamak amacıyla sanatı propaganda aracı olarak kullanan yazar, eserlerinde Türkçü ve Turancı motiflere yer verdi.
1914’te yayımladığı 'Kızıl Elma' şiir kitabındaki 'Turan' şiiriyle büyük bir yankı uyandıran Gökalp, 'Vatan ne Türkiye'dir Türklere / Ne Türkistan Vatan / Büyük ve müebbet bir ülkedir: Turan' dizeleriyle tanındı. Faydacı bir estetik anlayış benimseyen düşünür, 1918’de 'Yeni Hayat' ve 1922’de 'Altın Işık' eserlerini okuyucuyla buluşturdu. I. Dünya Savaşı sonrası 1919’da tutuklanarak Malta’ya sürgüne gönderilen Gökalp, 1921’de ülkesine döndü. Diyarbakır’a yerleşen yazar, burada 'Küçük Mecmua' dergisini çıkardı ve 1923’te Diyarbakır milletvekili olarak meclise girdi.
1924’te yayımlanan 'Türkçülüğün Esasları' adlı eseriyle Türkçülük düşüncesinin sistematik kurucusu olarak anılmaya başlayan Gökalp, aynı yıl 'Türk Töresi' ve 'Altın Işık' kitaplarını da kaleme aldı. Milliyetçiliği eğitim ve kültürle ilişkilendiren yazar, ırkçı tartışmalardan uzak durarak sosyolojik bir perspektif sundu. Kültür ve medeniyet ayrımını ön plana çıkaran Gökalp, milli kültürü korurken Batı medeniyetinden faydalanmayı da savundu. Eserlerinde 'Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak' üçlemesini işleyen yazar, bu konudaki yazılarını bir araya getirerek bu başlıklı eseri oluşturdu.
Ziya gökalp, 'Türk Töresi' adlı çalışmasında töre kavramını 'Eski Türklere atalarından kalan bütün kaidelerin mecmuu' olarak tanımladı ve Türklerin dil ve din ekseninde farklılaştığını vurguladı. Milli Edebiyat döneminin ve Cumhuriyet edebiyatının inşasında belirleyici rol oynayan Gökalp, hem kendi dönemi hem de sonraki kuşaklar için ilham kaynağı oldu. Sağlık sorunları nedeniyle 25 Ekim 1924’te hayata veda eden yazar, Sultan Mahmut Türbesi haziresine defnedildi. Gökalp’ın 'Asker Duası' gibi şiirleri, sinema yapımlarında da kullanılarak edebi mirası geleceğe taşındı.
