Gıda kaplarında yaygın kullanılan BPA'nın, güvenli sayılan seviyelerde bile diyabet riskini artıran insülin duyarlılığını düşürdüğü bilimsel olarak ilk kez ispatlandı.
Gıda ve içecek ambalajlarında sıkça yer alan endüstriyel kimyasal Bisfenol A (BPA), vücuda alındığında fark edilmeyen düzeyde insülin duyarlılığını etkileyebiliyor. Bu durumun, diyabet gelişimine zemin hazırlayan erken bir sinyal olabileceği belirlendi.
Dünyada en çok üretilen kimyasallardan biri olan BPA, 1960'lı yıllardan beri plastik ambalajların ve kutuların iç yüzeyini kaplayan epoksi reçinelerin yapımında kullanılmaktadır. Tahminlere göre bu madde o kadar yaygın tüketilmektedir ki, ABD nüfusunun yüzde 90'ından fazlasının idrarında BPA izlerine rastlanmaktadır.
ABD'deki mevcut sağlık düzenlemeleri BPA'yı güvenli kabul etse de, insanlarda gerçekleştirilen ilk deneysel çalışma, düşük dozlarda bile kısa vadede insülin duyarlılığını azalttığını ortaya çıkardı. Araştırmanın kıdemli yazarı ve diyabet uzmanı Todd Hagobian, 2024'teki Amerikan Diyabet Derneği oturumlarında, ABD'de diyabetin başlıca ölüm nedenlerinden biri olduğunu hatırlatarak, hastalığa katkıda bulunan en küçük faktörlerin dahi anlaşılmasının kritik önem taşıdığını vurguladı.
Hagobian, BPA maruziyetini azaltmak için paslanmaz çelik veya cam şişeler ile BPA içermeyen kutular tercih edilmesinin diyabet riskini düşürebileceğini belirtirken, bu bulgunun kendilerini şaşırttığını ifade etti. İlgili çalışmalar, Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism dergisinde yayımlandı.
California Polytechnic State University (CPSU) ve Rutgers Üniversitesi araştırmacıları tarafından yürütülen randomize, çift kör klinik çalışmada, 40 genç yetişkin katılımcıya ya ABD Çevre Koruma Ajansı'nın (EPA) 'güvenli' olarak belirlediği yaşam boyu maruziyet dozu BPA ya da plasebo verildi.
Beş günlük sürecin ardından, BPA alan grupta periferik insülin duyarlılığında yüzde 9'luk bir düşüş gözlemlenirken, plasebo grubunda hafif bir iyileşme kaydedildi. Hayvan deneyleri ve gözlemsel çalışmalar bu ilişkiye işaret etse de, insanlarda deneysel olarak test eden araştırmalar oldukça sınırlı kalmıştı.
Araştırma ekibi, bu bulguların kısa süreli ağızdan BPA alımının insülin duyarlılığını bozduğunu gösteren insanlarda yayımlanan ilk deneysel kanıt olduğunu değerlendirdi. Sonuçların önemli halk sağlığı etkileri taşıdığı ve 'güvenli' kabul edilen dozlarda bile insülin direncini tetikleyebileceği vurgulandı.
ABD EPA, BPA için güvenli sınırı kilogram başına günde 0,05 miligram olarak belirlemiş ve bu eşiğin altında kalındığında zarar beklenmediğini açıklamıştır. Ancak bu değer 1988'de belirlenmiş olup, o tarihten bu yana bilimsel verilerde önemli değişimler yaşanmıştır.
Bilim insanları, BPA'nın östrojeni taklit ederek zararlı etkiler yaratabileceğini yaklaşık bir asırdır bilmektedir. 1990'larda ısıtılmış polikarbonat ambalajlardan gıdalara geçişin fark edilmesiyle birlikte, insan hücrelerinde östrojen benzeri etkileri kanıtlanmış ve 1997'deki ilk hayvan çalışmasında düşük doz BPA'nın erkek fare yavrularında üreme bozukluklarına neden olduğu görülmüştür.
Sonraki on yıllarda binlerce hayvan çalışması, düşük doz BPA'nın olumsuz etkilerini doğrularken, insanlarda yapılan toplum araştırmaları da BPA maruziyeti ile doğurganlık sorunları, nörogelişim değişimleri, kalp-damar hastalıkları ve tip 2 diyabet arasındaki bağlantıyı göstermiştir. Bu nedenle BPA, ABD'de bebek ürünlerinden çıkarılmış olsa da, sağlıklı yetişkinlerde bile güvenli kabul edilen dozlarda istenmeyen etkilerin görülebileceğine dair kanıtlar artmaktadır.
2019'da CPSU'da yapılan daha küçük çaplı bir çalışma, düşük doz BPA'nın glikoz ve insülin üzerine anlık etkileri olduğunu ancak mekanizmanın net olduğunu gösterememişti. Bunun üzerine ekip, 40 sağlıklı genç yetişkin üzerinde beş gün süren ve daha hassas ölçümler içeren genişletilmiş bir çalışma gerçekleştirdi.
Çalışmada katılımcıların yarısına plasebo, diğer yarısına ise güvenli sınırda BPA verildi. BPA alan grubun idrarındaki kimyasal konsantrasyonu yükselirken, periferik dokulardaki insülin duyarlılığında belirgin bir azalma tespit edildi. Karaciğerdeki insülin duyarlılığı ölçümlerinde fark görülmemesi, BPA'nın iskelet kaslarındaki glikoz metabolizmasını etkilediğine işaret ediyor.
Bu çalışma, BPA ile insülin direnci arasındaki ilişkinin neden-sonuç bağlamında incelenmesine daha önceki araştırmalardan daha yakın bir bakış açısı sunuyor. Ancak katılımcıların üniversite çağındaki genç yetişkinlerden oluşması, bulguların toplumun tüm kesimlerine genellenmesini sınırlıyor. Ekibin belirttiği üzere, BPA'nın obezite veya prediyabeti olan kişilerle etkileşimi konusunda daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.
Avrupa'da çoğu gıda ve içecek ürününde BPA kullanımı yasaklanmışken, ABD'deki düzenleyici kurumlar bu maddeyi on yıldır yeniden değerlendirmemektedir. Bu yıl ABD kongresine sunulan 'Gıdalarda Toksik Maddeler Yok Yasası' tasarısı, BPA'nın gıda ambalajlarında kullanımını yasaklamayı hedeflerken, önceki benzer girişimler başarısız olmuştur.
