Ergenlikte aileyle tartışma, ses yükseltme ya da ani tepkiler sık görülebiliyor. Ancak tehdit, fiziksel saldırı, zarar verme düşüncesi gibi davranışlar ortaya çıktığında öfkenin nedenine ve oluşturduğu riske daha yakından bakmak gerekiyor. Peki aileler ve öğretmenler hangi işaretleri ciddiye almalı?
Ergenlik çağı, duygusal dalgalanmaların yoğun olduğu bir süreçtir. Okuldaki olumsuzluklar, sosyal çevreden dışlanma, aile içi gerilimler ya da dijital platformlarda yaşanan olumsuz etkileşimler, bu yaş grubundaki bireylerin tepkilerini derinden etkileyebilir.
Bu dönemde aile üyeleriyle tartışmak, ses tonunu yükseltmek veya ani tepkiler vermek normal kabul edilen davranışlar arasında yer alır. Ancak öfkenin niteliği değiştiğinde, özellikle tehditkar üslup, fiziksel şiddet eğilimi veya zarar verme niyeti gözlemlendiğinde durumun kök nedenlerinin ve potansiyel tehlikelerinin incelenmesi elzemdir.
Psikolog Gülistan Dal, ergenlikte öfkenin kökenlerini, riskli davranış kalıplarını ve ebeveynlerin bu anlarda benimsemesi gereken tutumu ele aldı.
Ergenlikte beyin gelişimi devam etmektedir. Duygusal yoğunluk yüksek seyrederken, dürtü kontrolü ve eylemin sonuçlarını değerlendirme kapasitesi aynı hızda gelişmeyebilir.
Gülistan Dal, bu durumu şöyle açıklıyor: 'Bu yaşta duyguların daha şiddetli yaşanmasının temel nedeni, beyinde duygusal tepkilerden sorumlu alanların, karar verme ve özfarkındalık mekanizmalarından önce olgunlaşmasıdır. Bu asimetri, ergenin güçlü bir duygu anında kontrolü kaybetmesine ve ani, sert tepkiler vermesine zemin hazırlar.'
Her öfkeli davranış şiddet eylemi olarak yorumlanmamalıdır. Tartışma sırasında bağırmak veya odasına çekilmek ile düşmanca tehditler savurmak veya fiziksel zarar vermek arasında belirgin bir fark vardır.
Dal, bu ayrımı şu sözlerle netleştiriyor: 'Kritik nokta, öfkenin dışavurum biçimidir. Tehdit içeren ifadeler, eşyalara zarar verme, fiziksel saldırı girişimleri veya intikam alma düşünceleri görülüyorsa bu durum ciddiye alınmalı ve profesyonel destekle değerlendirilmelidir.'
Ergenin dışarıya yansıttığı öfkenin altında genellikle yalnızlık, değersizlik hissi, dışlanma veya korku gibi daha derin duygusal ihtiyaçlar bulunabilir.
Uzman görüşüne göre: 'Görünenin ötesine geçerek, o öfkenin arka planındaki gerçek duyguyu anlamak gerekir. Arkadaş ilişkilerindeki kopuşlar, zorbalık vakaları, ailevi çatışmalar veya sosyal medyada yaşanan aşağılanmalar bu duygusal yükü artırır. Sadece öfkenin nedenini sorgulamak yerine, 'Bu öfkenin altındaki temel duygu nedir?' sorusuna odaklanılmalıdır.'
Ergenin üzerinde kesici alet taşıması gibi bazı davranışlar, daha detaylı bir incelemeyi zorunlu kılar.
Dal, bu davranışın hemen saldırganlıkla eş anlamlı tutulmaması gerektiğini vurgulayarak şunları belirtiyor: 'Böyle bir durumda çocuğu hemen saldırgan olarak etiketlemek yanıltıcı olabilir. Ergen, kendini koruma güdüsü ya da algıladığı bir tehdit nedeniyle bu davranışı sergiliyor olabilir. Ancak gerekçe ne olursa olsun, kesici alet taşımak ciddi bir uyarı işaretidir. Özellikle belirli bir kişiye zarar verme niyeti, plan veya tehdit söz konusuysa acil ve kapsamlı bir değerlendirme yapılmalıdır.'
Ergenlikte yaşanan davranışsal değişimlerin tamamı yalnızca yaş dönemine bağlanmamalı, bazı kritik sinyaller görmezden gelinmemelidir.
Ebeveynlerin ve eğitimcilerin yakından izlemesi gereken riskli işaretler nelerdir?
Uzman, şu uyarılarda bulunuyor: 'Tekrarlayan fiziksel şiddet, ciddi tehditler, silah veya kesici alet taşıma, intikam söylemleri ve öz zarar verme davranışları kesinlikle ihmal edilmemelidir. Ayrıca çocuğun ani içe kapanması, okul performansındaki düşüş veya genel davranış kalıplarında belirgin sapmalar da önemli göstergelerdir. Bu durumlarda 'ergenliğin doğal bir parçası' deyip geçmek yerine, uzman desteği almak en doğru yaklaşım olacaktır.'
Öfkenin zirveye çıktığı anlarda uzun süreli açıklamalar yapmak veya nasihat vermek genellikle ters etki yaratabilir; kullanılan dil, çatışmanın seyrini olumsuz yönde değiştirebilir.
Doğru yaklaşım: 'En yoğun öfke anında mantıklı konuşmaya çalışmak faydasızdır. Öncelik, ortamı sakinleştirmektir. Sakin bir ses tonuyla 'Çok öfkeli olduğunu fark ediyorum, önce sakinleşelim, sonra konuşuruz' demek, süreci daha sağlıklı yönetmek için uygundur.'
Bazı tepkiler ise gerilimi daha da tırmandırabilir:
'Sessiz ol', 'Sen zaten hep böyle oldun' veya 'Abartıyorsun' gibi ifadeler, durumu kötüleştirme eğilimindedir. Özellikle tanıkların önünde azarlamak veya küçük düşürmekten kaçınmak büyük önem taşır.
Ergenlikte öfke yönetimi söz konusu olduğunda, sadece tepkinin şiddetine değil, ortaya çıkış nedenine ve eşlik eden diğer davranışsal bozulmalara da odaklanılmalıdır.
Gülistan Dal, ebeveynlere ve öğretmenlere yönelik son mesajında şunlara dikkat çekiyor: 'Ergenin öfkesini küçümsememek ancak onu otomatik olarak 'şiddet yanlısı' olarak da etiketlememek gerekir. Öfkenin kaynağı, ifade biçimi ve yarattığı risk düzeyi bütüncül olarak ele alınmalıdır. Bazen bu öfke, yardım talebinin bir yansımasıdır. Bu sinyali zamanında yakalayabilmek en kritik unsurdur.'
Ergenlikte aileyle tartışma, ses yükseltme ya da ani tepkiler sık görülebiliyor. Ancak tehdit, fiziksel saldırı, zarar verme düşüncesi gibi davranışlar ortaya çıktığında öfkenin nedenine ve oluşturduğu riske daha yakından bakmak gerekiyor. Peki aileler ve öğretmenler hangi işaretleri ciddiye almalı?
