İnsanlık tarihinin en değerli kültürel miraslarından olan Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi için yürütülen ve Cumhuriyet döneminin en büyük restorasyon projesi olarak nitelendirilen çalışmalar yeni bir aşamaya geçiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğü koordinasyonunda, Bilim Heyeti ve Koruma Kurulu denetiminde devam eden süreçte, ana kubbedeki işlemler sürerken doğu yarım kubbede de kapsamlı müdahaleler planlanıyor.
Ana kubbe üzerindeki geçici çelik çatı sistemi tamamlanmış olup kurşun kaplamaların kontrollü şekilde kaldırılması işlemleri devam ediyor. Bu bölgede mozaiklerin korunması amacıyla toz temizliği ve bez destekli geçici koruma uygulamaları yürütülüyor. Yapılan detaylı statik analizler ve modellemeler sonucunda doğu yarım kubbenin de yapısal olarak güçlendirilmesi gerektiği tespit edildi. Bu doğrultuda yarım kubbenin iç yüzeyindeki mozaik, kalem işi ve doğu cephesindeki mermer yüzeylerin temizliği, onarımı ve konservasyonu hedefleniyor.
Güvenli çalışma ortamı sağlamak amacıyla doğu yarım kubbe içine erişimi mümkün kılacak çelik platformun montajına başlanacak. İbadet düzeninin aksamasını önlemek ve tarihi dokuyu korumak için alan sınırları belirlenecek, özel baskılı brandalarla görsel bütünlük sağlanacak ve geçici mihrap ile minber kurulacak. Özgün tarihi unsurlar fiziksel koruma altına alınırken, platform imalatı için gereken sınırlı alanlardaki ahşap seki ve mermer parçalar uzman gözetiminde sökülecek. Ayrıca zemin yük ve titreşim testleri yapılarak müdahalelerin güvenliği bilimsel verilerle teyit edilecek.
Platformun kurulmasının ardından ikinci aşamada, yarım kubbe seviyesine erişimi sağlayacak ek iskele sistemleri monte edilecek. Bu sayede yapısal güçlendirme ile birlikte mozaik, kalem işi ve mermer yüzeylerdeki konservasyon çalışmaları başlayacak. Çalışmalar kapsamında uygun olmayan beton kalıntıları temizlenecek, mozaikler belgelenerek restorasyona alınacak. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, ibadet ve ziyaret akışının geçici düzenlemelerle süreklilik arz edeceğini ve her adımın bilimsel hassasiyetle atıldığını vurguladı.
Ayasofya Bilim Heyeti üyeleri de projenin teknik ve tarihsel boyutlarına ilişkin değerlendirmelerde bulundu. İnşaat Mühendisi Doç. Dr. Mehmet Selim Ökten, sayısal modellemeler sonucunda ana kubbe ve yarım kubbeler için güçlendirme zorunluluğu ortaya çıktığını ve bu süreçte koruyucu membran kaplamalı sistemler kullanıldığını belirtti. Sanat Tarihçisi Prof. Dr. Asnü Bilban Yalçın, 1500 yıllık yapının depreme karşı dayanıklılık ihtiyacının bu kapsamlı restorasyonla giderildiğini, iskele kurulumunun yapının henüz aydınlatılmamış noktalarını ortaya çıkaracağını ifade etti.
Mimar Prof. Dr. Hasan Fırat Diker, doğu yarım kubbedeki bezemelerin altında 1847 öncesine ait, Klasik Osmanlı dönemine tarihlenen ayet kalıntılarının araştırılacağını ve bu durumun tarihsel bir katmanı gün yüzüne çıkarabileceğini açıkladı. Malzeme Bilimci Prof. Dr. Ahmet Güleç ise iskele sisteminin mozaiklerin korunmasında kritik rol oynadığını; ana kubbe kurşunun kaldırılmasıyla alınacak harç ve sıva örneklerinin, restorasyonda orijinal malzemelerin belirlenmesine yardımcı olacağını dile getirdi.
Mimar Prof. Dr. Can Şakir Binan, UNESCO Dünya Mirası standartlarına uygun olarak Ayasofya’nın çok katmanlı tarihsel kimliğinin korunmasının öncelikli hedef olduğunu vurguladı. Binan, yapının belirli bir tarihe geri döndürülmesi yerine, özgünlüğü ve bütünlüğüyle geleceğe aktarılmasının amaçlandığını; her müdahalenin en az etkileşim ilkesine ve detaylı bilimsel belgelemeye dayandırıldığını belirtti. Bu süreçte yapısal güvenlik ile mozaik, mermer ve kalem işi gibi estetik değerlerin korunmasının birlikte ele alındığına dikkat çekti.
