Akıllı telefonlarda kısa videolar arasında kaybolup zamanın farkına varmamamızın arkasında, algoritmalar ve beyindeki ödül mekanizması yatıyor. Uzmanlar, bu dijital alışkanlığın günlük yaşamı ve sosyal ilişkileri olumsuz etkilediğinde müdahale edilmesi gerektiğini vurguluyor.
Cep telefonundaki 'video kaydırma' eylemi, kullanıcıların dakikalarca hatta saatlerce ekran başında kalmasına neden olan yaygın bir davranışa dönüştü. Birbirini izleyen içerikler, sosyal medya kullanımını gündelik hayatın ayrılmaz bir parçası haline getirerek zaman algısını bozuyor. Bu durumun nedenleri, arkasındaki psikolojik dinamikler ve bağımlılık riski, Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi Dr. Süreyya Kitapçıoğlu ile masaya yatırıldı.
Dr. Kitapçıoğlu, sosyal medya platformlarının kullanıcıları uzun süre tutmak amacıyla tasarlandığını belirtiyor. Sistem, kullanıcıları istemsizce birer parça olarak konumlandırıyor ve bir içeriği geçmeden diğerinin otomatik yüklenmesini sağlayarak tüketime zorluyor. Bu yapıda 'aralıklı pekiştirme' yani rastgele ödül mekanizması devreye giriyor; kullanıcı istemediği içeriklerle karşılaşsa bile sonunda beğendiği bir videoyu bulma umuduyla platformda kalmaya devam ediyor. Algoritma, bu belirsizlik sayesinde kullanıcıyı meşgul etmeyi hedefliyor.
Kısa videolar, genellikle boş zaman doldurma veya kaçış amacıyla kullanılıyor. İşten gelindiğinde veya kısa bir mola verildiğinde akla ilk gelen eylem haline gelen bu kullanım, kaçış niyeti taşıdığı için bağımlılık döngüsünü besliyor. Uygulamalar, beynin ödül sistemini anlık olarak uyararak bu etkileşimi derinleştiriyor ve ekran başında geçirilen süreyi artırıyor.
Kısa video izlemenin kendisi bir sorun teşkil etmese de; uyku düzenini, iş verimliliğini, aile yaşamını ve sosyal bağları olumsuz etkilemeye başladığında tehlike başlıyor. Dr. Kitapçıoğlu, ilk adımın hangi uygulamada ne kadar süre harcandığının tespiti olduğunu, ikinci adımın ise bu eylemin hangi gereksinimi karşıladığını sorgulamak olduğunu ifade ediyor. Eğer sosyal medya, gerçek hayattaki sorumlulukların yerine geçiriliyorsa, bu kullanım 'işlevsellik bozucu' kabul edilir ve bir saatlik kullanım bile riskli sayılır.
Özellikle çocuklar ve gençler bu alışkanlıktan farklı biçimlerde etkileniyor. Sosyal aktivitelere katılmama, dışarı çıkmama ve arkadaşlıklardan uzaklaşma gibi belirtiler, bir uyarı sinyali olarak değerlendirilmeli. Yaş ilerledikçe okula gitme isteksizliği, derste dikkat dağınıklığı ve üniversite döneminde evden çıkmama gibi sorunlar akademik ve sosyal hayatta gerilemeye yol açabiliyor.
Yetişkinlerde ise bu durum aile içi ilişkileri zedeleyebilir, eşler arasında soruna neden olabilir ve iş performansını düşürerek iş kaybına kadar giden ciddi sonuçlar doğurabilir. Bu alışkanlığı kontrol altına almak için ilk adım, sorunun adını koymak ve kişisel bir kullanım stratejisi belirlemektir. Kullanımın iş akışından mı yoksa kaçış amacıyla mı yapıldığının fark edilmesi, değişimin başlangıcı sayılıyor.
Pratik çözümler arasında uygulama kullanım sürelerini takip etmek, gereksiz bildirimleri kapatmak ve belirli aplikasyonlara ara vermek yer alıyor. Alışkanlığı değiştirmekte zorlananlar için ise uygulamaları geçici olarak telefondan kaldırma öneriliyor. Hangi platformda ne amaçla ne kadar vakit geçirildiğinin netleştirilmesi, müdahale sürecini kolaylaştırıyor.
