Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliğinde 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilan edilmesinin üzerinden 103 yıl geçti; bu tarih, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini kalıcı bir devlet yapısıyla taçlandıran dönüm noktası olarak anılıyor.
Millî Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasıyla birlikte, Türk milletinin bağımsızlık çabası yeni bir devletin temellerinin atılmasıyla taçlandırıldı. Bu süreçte 28 Ekim 1923 gecesi, Türk siyasi tarihinin en kritik anlarından biri olarak kayıtlara geçti.
Ankara Çankaya Köşkü'nde gerçekleşen bir akşam yemeğinde dile getirilen ve ülkenin geleceğini köklü biçimde değiştiren bu karar, ertesi gün TBMM'de onaylanarak yeni Türk devletinin yönetim modelini resmen belirledi.
Cumhuriyet'e giden yol, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışla başlayan Millî Mücadele döneminde şekillendi. Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu'ya, zafer sonrası kurulacak rejimin cumhuriyet olacağını iletmiş, ancak dönemin koşulları nedeniyle bu fikri bir süre gizli tutmuştu.
23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla millet egemenliğine dayalı yönetim anlayışı temellendi. 24 Temmuz 1923'te Lozan Antlaşması'nın imzalanmasıyla bağımsızlığın uluslararası alanda tanınmasının ardından, 13 Ekim'de Ankara'nın başkent ilan edilmesi yeni devletin idari ve siyasi yapılanmasında belirleyici bir adım oldu.
Savaş zaferlerinin ardından kurulan devletin yönetim şeklinin netleştirilmesi ve devlet başkanlığı konusunun çözüme kavuşturulması gerekiyordu. 27 Ekim 1923'te hükümet istifa krizi ve yeni kabine oluşturulamaması, yönetim sisteminde acil bir düzenlemeyi zorunlu kıldı.
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çevresindeki isimleri Çankaya Köşkü'nde yemeğe davet etti. Latife Hanım'ın hazırladığı sofra etrafında İsmet Paşa, Kazım Orbay, Fethi Okyar, Kemalettin Sami, Halit Paşa, Ali Fuat Cebesoy ve Ruşen Eşref Ünaydın bir araya geldi.
Atatürk, uzun süredir zihninde olgunlaştırdığı cumhuriyet kararını o akşam misafirleriyle paylaştı. Nutuk'ta bu anı; 'Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz' cümlesiyle anlatarak, yemeğin ardından kısa bir eylem planı belirlediğini ve görev dağılımı yaptığını aktardı.
Yemek sonrası Atatürk ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası'nda gerekli değişiklikleri içeren kanun teklifini hazırladı. Bu sayede Çankaya'da alınan karar, ertesi gün Meclis gündemine gelen anayasal bir düzenlemeye dönüştü.
29 Ekim 1923 Pazartesi günü Meclis, saat 18.00'de toplandı. Anayasa Komisyonu'nun sunduğu ve cumhuriyetin ilanını öngören teklif görüşülmeye başlandı. Görüşmelerde söz alan milletvekilleri, yeni yönetim biçimi üzerine değerlendirmelerde bulundu.
Görüşmelerin sonunda anayasada değişiklik yapılarak 'Türkiye Devleti'nin şekli hükümeti Cumhuriyet'tir' hükmü kabul edildi. Saat 20.30'da, katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Karar, 'Yaşasın Cumhuriyet' tezahüratları ve alkışlarla karşılandı.
Aynı gün Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının desteğini alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, ilk cumhurbaşkanı oldu. Kürsüye çıkan Atatürk, milletinin bağımsızlık iradesine vurgu yaparak konuşmasını 'Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır' cümlesiyle sonlandırdı.
Cumhuriyetin ilanı, hükümetin kuruluşunu da yeniden düzenledi. İsmet İnönü'ye ilk hükümeti kurma görevi verilirken, Fethi Okyar TBMM Başkanlığı'na seçildi.
26 Ekim 1924 tarihli kararnâme ile 29 Ekim'in 101 pare top atışı ve törenlerle kutlanmasına karar verildi. 19 Nisan 1925'te kabul edilen kanunla ise 29 Ekim, 'milli bayram' olarak resmiyet kazandı ve o tarihten bu yana kutlanıyor.
Çankaya Köşkü'nde 28 Ekim 1923 akşamı sarfedilen 'Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz' sözü, 103 yıl sonra dahi Cumhuriyetin kuruluş sürecinin en güçlü simge ifadelerinden biri olarak hafızalarda yerini koruyor.
